“Йилнинг энг фаол журналисти – 2021” танловига

КОРРУПЦИЯНИ ЙЎҚОТА ОЛАМИЗМИ?

 

МАДАНИЙ ВА “ҚОНУНИЙ” ПОРАХЎРЛИК ҲАҚИДА

Иккинчи мақола

Маданий коррупция

ХХ асрнинг буюк менежерларидан бири, ишлаб чиқаришда оқим-конвейер йўлини жорий этган, АҚШнинг автомобиль саноатининг “отаси” Ҳенри Форднинг ушбу гапларини ўқийман: “Тайёр маҳсулотларни олиб-сотиш – бизнес эмас. Чайқовчилик порахўрликнинг маданийроқ кўринишидир”. Ўқийман-у, уйимнинг тирқишларидан совуқ ҳаво ичкарига кирадиган деразасидаги резина “Акфа” ромларига ва очиқ айвонга олиб чиқадиган резина “Акфа” эшикларига қарайман ва қаттиқ ўксинаман. Наҳот бу ҳам коррупция бўлса. Чалғиш учун телевизорни ёқаман ва “Артел” деган ёзувга кўзим тушади. Уф! Бирор ёруғ хабар ўқий, дея интернет титкилайман. 2020 йилдаги пандемия даврида давлат ва маҳаллий бюджет маблағларига “Ҳудудий электр тармоқлари” акциядорлик жамияти 398 млн сўмга 1 та, Нарпай тумани ҳокимлиги 398 млн сўмга 1 та, Сурхондарё вилояти ички ишлар бошқармаси 398 млн сўмга 1 та, Сурхондарё вилояти фавқулодда вазиятлар бошқармаси 398 млн сўмга 1 та, Давлат активларини бошқариш агентлигининг Қорақалпоғистон Республикаси бошқармаси 398 млн сўмга 1 та, Жиззах вилояти Мирзачўл тумани ҳокимлиги 370 млн сўмга 1 та, Сурхондарё вилояти ҳокимлиги 1 млрд 194 млн сўмга 3 та, Наманган вилояти ҳокимлиги 400 млн сўмга 1та, Хоразм вилоятининг Тупроқалъа тумани ҳокимлиги 398 млн сўмга 1 та, Денов тумани ҳокимлиги 398 млн сўмга 1 та, Жиззах вилояти Зарбдор тумани ҳокимлиги 370 млн сўмга 1 та Traiblazer автомобилини харид қилганлари ҳақидаги хабарларни ўқийман. Асабим тирналади. Шунингдек, яна бошқа-бошқа ҳокимлик ва молия бошқармалари Ўзбекистонда ишлаб чиқарилмайдиган, фақат йиғиладиган, устига 50 фоиз нарх қўйиб сотилаётган қиммат нархлардаги Malibu, Tracker, Equinox машиналарини олгани тўғрисидаги хабарлар ҳам қаршимдан чиқади. Яна ичим ачийди. Негадир бутун танам қашқаш кетади. Наҳот булар ҳам коррупция бўлса?

Бугун атрофимизни коррупция шу қадар ўраб олганки, қочиб қутулишнинг имкони йўқдай туюлади.

Ислоҳотлар амалга кўчса…

Маҳмудхўжа Беҳбудий ёзган: “Адолат ҳукмрон ерда ислоҳотга ҳожат йўқ”. 2016 йил охирида Ўзбекистонда давлат бошқаруви тизими ўзгарди, янги Президент сайланди, ҳукумат янгиланди ва жуда кўп соҳаларда ислоҳотлар ўтказилди. Хусусан, коррупцияга қарши курашиш соҳасида ҳам.

Менинг эътиборимни тортган жиҳат, юртимизда коррупцияга қарши курашишда Сингапур йўлидан бироз улгу олингани бўлди. Масалан, учта мисолни санайман.

  1. Сингапурда коррупцияга қарши ислоҳотлар, аввало, қонунчилик базасини ислоҳ қилишдан бошланган. Қонунчиликдаги барча бўшлиқларни ёпишга қаратилган қонунчилик инвентаризацияси ўтказилган. 1960 йили йигирма уч йил аввал қабул қилинган “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги эскирган Қонун ўзгартирилган.

Бизда эса шу номдаги қонуннинг ўзи йўқ эди. Коррупция ҳақида кодекслар ва меъёрий ҳуқуқий ҳужжатлар ичида айрим моддалар бор эди, холос. 2017 йилнинг 3 январида Президент имзоси билан “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни имзоланди. У 34 маддадан иборат эди.

  1. 1960-йиллари Сингапурда Коррупцияни текшириш бўйича бюро (КТБ) коррупцияга қарши курашиш билан шуғулланган асосий органга айланади, У ҳокимиятнинг юқори бўғинларидаги йирик порахўрликларга эътиборини қаратади. Бюро ходимлари суткасига 24 соат Сингапурнинг ўша пайтдаги бош вазири Ли Куан Юга мурожаат қилишга рухсат берилади.

2020 йил 29 июн куни давлат раҳбари Шавкат Мирзиёевнинг тегишли фармони билан Ўзбекистонда Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ташкил этилди. Ушбу орган тўғридан-тўғри Президентга бўйсунади ва Олий Мажлис палаталари олдида ҳисоб беради.

  1. Ли Куан Ю мамлакатдаги сиёсатчилар, вазирларни юқори маош билан таъминлайди. Натижада бу коррупциянинг кескин камайишига олиб келади. У юқори ойликни ҳокимиятдаги барча ходимларга эмас, у ердаги билимдон ва олимкор ходимларга бериш кераклигини айтади.

Бизда ҳам кейинги йилларда раҳбарлик лавозимларида ишлаётган аксар кишилар – Президент администрацияси, Вазирлар Маҳкамаси, вазирликлар, давлат органлари ва ташкилотлари ходимларининг, ҳокимият тизимидаги раҳбар ва ходимларнинг, олий ўқув юртлари раҳбариятининг ойлиги босқичма-босқич 5-10, 10-15, 15-20 миллион сўмга чиқарилмоқда. Юқори маош олган кишининг порага эҳтиёжи қолмаслиги учун шундай йўл тутилмоқда. Тузилмаси 2020 йили янгиланган агентликда ишлайдиган касбдошимнинг айтишича, уларда бўлим бошлиқларининг ойлиги 11 миллион сўм, бош ва етакчи мутахассисларнинг маоши 9-10 миллион сўмни ташкил этар экан. Ҳамма ҳам бундай ойлик олмас экан. Ишхонада “ки-пи-ай” тизими йўлга қўйилган бўлиб, яъни иш самарадорлигига қараб ойлик белгиланар экан. Яхши ишламасангиз, топшириқлар ижроси кечикса ва бошқа шунақа ҳолатлар бўлса, ойликка жиддий таъсир кўрсатади, яъни камаяди. Вазирликда ишлайдиган яна бир касбдошимнинг айтишича, ходимлар ишга қанча кўп кечикса, шунча кам ойлик олар экан. Уларнинг ҳам ойлик маоши 10 миллион сўм атрофида экан.

2020 йилнинг 3 январь куни “Umid 2.020” халқаро конференцияси вақтида Адлия вазири Русланбек Давлетов “Ҳозир маошларимиз қанчалигини яширишга ҳожат йўқ, ҳаммаси шаффоф. Масалан, Адлия вазирлигидаги бошқарма бошлиқлари (мукофот пуллари ва бошқа тўловлар билан бирга) камида 15-16 миллион сўм ойлик маош олишмоқда”, деган. Тасаввур қилинг, ҳар ойига мўмайгина ойлик келиб тургач, улар биров берган чой-чақага қарайдими? Масалан, Коррупцияга қарши курашиш агентлиги маълумотларига кўра, 2020 йилнинг 9 ойи давомида 1 нафар адлия тизими ходими коррупцияга оид жиноят содир этган ва жиноий жавобгарликка тортилгани тўғрисидаги хабар тизим коррупциядан анча тозаланганига исбот бўлади.

Бизда “қонуний” коррупция борми?

Адлия вазирлигининг Давлат хизматлари агентлиги ва унинг қошидаги марказлар Ўзбекистонда коррупцияни камайтириш учун ташкил этилди. Улар ҳозирги кунда 150 га яқин хизмат тури бўйича аҳолига хизмат кўрсатади. Аммо у ерда қизиқ ҳолатга дуч келасиз. Агентликнинг davxizmat.uz сайтида ёзилишича, давлат хизматларини навбатсиз олиш хизмати мавжуд. Яъни, унинг нархи Тошкент шаҳрида 133 800 сўм, вилоят марказларида 100 400 сўм, туманларда 66 900 сўм. Унга қуйидагича тасниф берилган: “Давлат хизматлари марказларида жисмоний ва юридик шахсларга кўрсатиладиган ихтиёрий пуллик хизмат”. Бу нима дегани? Пули бор одам навбатни сотиб оляпти деганими? Бу “қонуний” коррупция эмасми? Сайтда “Ихтиёрий тезлаштирилган хизматлар” бўлимиям бор. Унда учта хизматга мўмайгина ҳақ эвазига ишингизни тезлаштириб ҳал қилиб беради. Улардан бири …савдо қилиш учун рўйхатдан ўтказиш гувоҳномаси, иккитаси …лицензияни тезлаштирилган тартибда олиш хизматларидир.

2020 йилнинг 15 сентябрь куни касбдошим И.З. Учтепа тумани давлат хизматлари марказига ФҲДЁ архивидан “Никоҳда турмаганлиги ҳақидаги маълумотнома” олиш учун борди. Оператор унга икки хил хизматни таклиф этган. Бири маълумотномани ўз нархида, беш иш кунида тайёрлаб бериш. Иккинчиси 150 минг сўм эвазига ушбу маълумотномани бир соатда олиб бериш. Табиийки, касбдошим ўз нархида, беш иш кунида тайёр бўладиганини танлаган. Шунда кассир хизмат учун 17 000 сўм олади. Савол туғилган: нега квитанцияда 11 205 сўм 75 тийин ёзилган? Кассир жавоб беради: “5 500 сўм комиссия учун”. Ваҳоланки, кейинчалик чекка қаралганда комиссия учун 55 сўм 75 тийин олингани қайд этилган. Айёрликни қаранг, 55 билан “5500” ўхшашми? Иккита “нол” кўпайтирилса, иш битади. Умуман нега комиссия хизмати мижознинг гарданига юкланиши керак. У марказ билан банк ўртасида бўлиб, хизмат нархининг ичига кириб кетиши керак эмасми? Қолаверса, 150 минг сўмга бир соатда маълумотнома олиб бериш учун ФҲДЁ архиви электронлаштирилган бўлиши керак-ку! Гарчи электронлаштирилган бўлса, хизматни 150 минг сўм эмас, 11 205 сўм 75 тийин эвазига бажариб берса бўлмайдими? 150 минг сўм “қонуний” коррупция эмасми аслида?

Яна бир муаммо. davxizmat.uz сайтида ушбу маълумотномани олиш муддати уч иш куни деб кўрсатилган. Нега унда касбдошимга оператор 5 иш куни дея айтган? 15 сентябрь – сешанба куни тўлдирилган сўровнома қонунда кўрсатилганидай 18 сентябрь – жума куни тайёр бўлиши керак эди. Хизматчи эса мижозга маълумотномангиз душанба куни – 21 сентябрга тайёр бўлади деган. Олинган маълумотномада “Ҳужжат яратилган сана: 2020-09-19” кўрсатилган. Яъни, ҳужжат шанба куни тайёр бўлган. Шанба куни эса давлат хизматлари марказлари ишламайди. Ана, холос.

Энди тасаввур қилинг, Ўзбекистонда 34 миллион аҳоли бор. Уларнинг ўн фоизи шу хизматдан фойдаланди дейлик. Уларнинг ҳар биридан 5500 сўмдан ортиқча пул олиб қолинса, бу қанча пул бўлади? Яна калкульяторни ёрдамга чақираман: 18700000000 сўм. Ўҳ-ҳў! Бу пулга неча-неча мактабни нолдан қурса бўлади? Майли, 150 минг  сўмдан ҳисобламай қўя қолайлик. Калкульятор хоналарига сиғмай қолиши мумкин. Ҳай-ҳай, дея шайтонга ҳай бераман.

Фозил Фарҳод, Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси

Мақола 2021 йил 23 январь куни “Ишонч” газетасида эълон қилинган.

 

Baholang!

  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5

O'rtacha baholar 0 / 5. Baholaganlar soni: 0

OAV nomi va parolini kiriting!